Etnografia atalak

Nafarroako jota-interpreteak. Iturria: Espainiako Kultura Ondare Immaterialaren Ataria.

Benetakotasunaz hitz egiten dugunean, maiz etorri ohi zaizkigu gogora aldagaitzak diren gauzak. Itxuraz, zerbait benetakoa da beti bezala irauten badu, “kutsatu” ez bada eta modu leialean antzinako forman behin eta berriro erreproduzitzen bada. Ideia horrek nahiko ongi funtzionatzen du ondare materialaz ari garenean (erretaula bat, eraikin bat, eskultura bat). Baina Kultura Ondare Immaterialari dagokionez (festak, musikak, erritualak, lanbideak, ahozkotasuna) –aurrerantzean, KOI–, labainkorragoa da benetakotasunaren kontzeptua.

UNESCOren 2003ko Hitzarmenak argi adierazten du: ondare immateriala belaunaldiz belaunaldi transmititzen da, baina komunitateek etengabe berregiten dute, beren ingurune, historia eta testuinguru sozialaren arabera.^[1] Hau da, ondare horren jarraitutasunaren gakoa ez dago kultura materialaren berezko fosilizazioan, denborarekin eta garaiekin batera bilakatzeko ahalmenean baizik. Horregatik, KOIri gagozkiolarik, “benetakoa” izatea gutxitan suertatzen da berdin-berdina izatearen baliokide: komunitate batek berezkotzat duen hori izaten da benetakoa, aldaketak aldaketa, eta beti berdin-berdina izan ez arren.

Paradoxikoa da emaitza: babesteko asmoz, zenbat eta gehiago saiatu tradizio bat finkatzen, orduan eta arrisku handiagoa dago tradizioa ikuskizuneko eszenografia bihurtzeko. Barbara Kirshenblatt-Gimblettek ohartarazi bezala, ondare immateriala “herentzian” jasotzen da, baina ez hori bakarrik: erreproduzitu ere egiten da, eta publikoki berriro irudikatu edo aurkeztu, formatu berrietara egokituta, maiz.^[2]

Nafarroan badira benetakotasunaren eta aldaketaren arteko dilema honen adibide adierazgarriak. Pentsa dezagun, esaterako, Iruñeko Udaleko Hiri Gorputzean. Batasunaren Pribilegiotik (1423) datorren ordezkaritza-sistema tradizionala da Hiri Gorputza, eta historian zehar eraldatuz joan da.^[3] Haren “egia” ez datza mendez mende keinu berdin-berdina erreproduzitzean, baizik eta, testuinguru instituzional aldakorretan ere hiriaren ordezkaritza sinbolikorako tresna izaten jarraitzean. Ez da erlikia bat: eguneratuz doan lengoaia zibiko bat da.

Hiri Gorputza, San Saturnino eguneko prozesioan. Iturria: Espainiako Kultura Ondare Immaterialaren Ataria.

Arlo adierazgarria da, halaber, musikarena eta ahozkotasunarena. Nafarroako Gobernuak Interes Kulturaleko Ondasun Immaterial izendatu ditu zenbait adierazpen, hala nola bertsolaritza (2018)^[4] eta Nafarroako jota (2019). Jarduera horien errealitate sozialari erreparatzen badiogu, berehala ohartuko gara bere bizitasuna oso “purua” ez den ezaugarri baten menpe dagoela: askotariko eremuetan aritzeko (plaza, agertokia, eskola, lehiaketa, sareak) eta publiko garaikideekin elkarrizketan jarduteko ahalmena, hain zuzen ere. Kasu horietan, benetakotasuna ezin daiteke murriztu “lehen bezala aritzeari”, “lehen” hori ez delako argazki finko bat: aldaketaz beteriko kate bat da, zorionez hautsi ez dena.

Horrek guztiak gogoeta deseroso baina premiazko batera garamatza: beharbada, benetakotasuna, irizpide zurruntzat hartuta, ez da KOIrako egokia. “Egia” birpentsatzeak atxikita dakar, hortaz, galdera aldatzeko premia. “Benetakoa da?” galdetu ordez, gehiago komeni da beste galdera hauek egitea: “norentzat da benetakoa?”, “zer baliori eusten dio?”, “zer erlazio mantentzen ditu bizirik?”, “zer baldintzari esker transmititzen da?”. Benetakoa izateak ez du beti esan nahi antzinakoa izatea, komunitatearentzat zentzua izaten jarraitzea baizik, forma berriak hartuta bada ere. Hortaz, ondare hori babesteak ez luke eskatu behar hari finkoari eusten saiatzea, baizik eta kulturaren dinamismoaren pareko bilakaera izaten laguntzea. Ondare immateriala babesteak esan nahi du komunitateak ondare hori berezkotzat hartzeari utzi gabe hura aldatzen jarraitzeko ahalmena babestea.

^[1] UNESCO, Kultura Ondare Immateriala Babesteko Hitzarmena (2003), 2. art.

^[2] Barbara Kirshenblatt-Gimblett, “Intangible Heritage as Metacultural Production”, Museum International 56(1–2) (2004).

^[3] Kultura Ministerioa (Espainia), Cuerpo de la Ciudad de Pamplona/Iruña (Kultura Ondare Immaterialaren Ataria).

^[4] Eusko Jaurlaritzak Babes Bereziko Kultura Ondasun Immaterial izendatu zuen bertsolaritza, ofizialki, 2024ko ekainean.

Julio Cesar Valle – Labrit Ondarea

Bibliografia

Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. “Intangible Heritage as Metacultural Production.” Museum International 56(1–2) (2004).

Kultura Ministerioa (Espainia). Cuerpo de la Ciudad de Pamplona/Iruña. Kultura Ondare Immaterialaren Ataria.

Nafarroako Museo Etnologikoa. “Bienes declarados” (Bertsolaritza, Nafarroako jota).

UNESCO. Kultur Ondare Immateriala Zaintzeko Hitzarmena (2003).