Etnografia atalak

Zumarragako Santa Luzia azoka (2014/12/13). Egilea: E. X. Dueñas.

Zenbat aldiz erabiltzen ditugu gure inguruan ezagunak diren esamoldeak, esaera zaharrak, errefrauak edo atsotitzak, beren zentzuaren intentzionalitatea bilatzeko asmoz?

Hitz horiek nolabaiteko egiantza karga dakarte, baina baita nolabaiteko hutsegitea ere. Hori da Ahozko Literatura. Herri-jakinduriaren ondorio diren esamolde, arao, zin, alegia, balada, abesti, kontakizun edo ipuin ezin arbuiagarriak biltzen dituena.

Udazkenak, urteko beste urtaroek bezala, literatura mota honen iturri agortezina eskaintzen digu, adibidez, Nafarroa Beheretik etorritako gure tradizioaren ipuin kantatu bakanetako bat:

Hegaztien portaera edo garai honetako klimatologia ere atsotitzen parte dira: “Udazkenean uso pasea izateko, aurrenak txoriak pasa behar”; “Udazkeneko loreak fruta gutxi”; “San Simon eta Juda, negua heldu da”, “Judas y Simón pasado, el invierno es llegado”.

Azaroaren lehen egunean… “Al llegar Todos los Santos, sacan la capa los mozos y el día de san Andrés se embozan hasta los ojos” (Domu Santu egunez, gazteek kapa atera eta sanandresetan begietaraino estali). Heriotzatik heriotzara, gaztelaniazko esaera zahar ezagunenetako baten bidez: “a cada cerdo le llega su san Martín” (Txerri guztiei heltzen zaie San Martin eguna): helburu ezberdinetarako erabiltzen da, eta behin baino gehiagotan barregarria denaren muga zeharkatzen du. Hala ere, txerriaren hilketa, gutxienez joan den mendetik eta latitude hauetan, azaroaren amaieran egiten da, bere aldirik eraginkorrera delako, eta hori erritualagatik dagokion ilargiaren fasea kontuan hartu gabe, abenduaren erdialdetik. Era berean, azaroaren 11n “el veranillo de san Martín” (“El veranillo de san Martín, dura tres días y fin”; “sanmartinetako udak hiru egun irauten du”) esamoldea erabiltzen dugu tenperatura ohi baino gehiago igotzen den egunak definitzeko. Azkenaldian albistegietan hain modan jarri den “veranillo de san Miguel” (San Migel haizeak) gogorarazten dit horrek.

“A cada cerdo le llega su san Martín” (1999). Egilea: E. X. Dueñas.

(Santa Barbara bedeinkatua, zeruan paper eta ur bedeinkatuarekin idatzita zaudena).

Abenduaren 4an Santa Barbara ospatzen da: “Nadie se acuerda de santa Bárbara hasta que truena” (Trumoia denean Santa Barbara). Esanahi bikoitza edo/eta hirukoitza ere badu; inork ez dio hori kentzen.

Postulazioak eta abestiak bat egiten dute bi egun geroago San Nikolas (Samikolas) ospatzeko:

(San Nicolas koroatua, / gotzain zintzoa izan zen. / Hemen gatoz lau, kantzatzeko bi. / Eman limosna Jaungoikoagatik.

Ematen baduzue eman, edo ematen ez baduzue, / ez ateetan utzi , / San Nikolas loriatsuaren / eskola-umeak gara eta.

Maisuaren baimenarekin / eskean irten gara, / jarraitu behar dugun / Jesukristoren antzera.)

San Nikolas Agurainen (2001/12/06). Egilea: E. X. Dueñas.

Egutegiaren beste data garrantzitsu bat abenduaren 13a da, argazkilarien jaia eta… “¡Que santa Lucía te conserve la vista!” (Santa Luzia bista kontserbatzeko grazia). Zalantzarik gabe, ironiaz beteriko esaldia da, eta horri “A partir de Santa Lucía (se corta la noche y) se alarga el día” batzen zaio (Santa Luzi, gaua moztu eta eguna hazi). Nahiz eta Neguko Solstizioa hilabete horretako 21etik 23ra bitartean gertatzen den, gutxi gorabehera, XVI. mendean juliotar egutegitik egutegi gregorianora igarotzean ezabatu ziren 10 egunak gehitzeak, agian, esaldi zahar horrek izan zuen hasierako zentzua ematen digu.

Ziurrenik, klima eta teknologia aldaketek aukera emango digute gure literatura zabaltzeko. “La esperanza nunca de pierde” (Itxaropena ez da inoiz galtzen).

Emilio Xabier Dueñas — Folklorista eta etnografoa