Etnografia atalak

~
0

Kolore gorriaren ostean (Koloreak euskaran I: gorria), kolore beltzari emango diogu bide hemen. Hitzaren morfologiari erreparatuta, era bitara azaldu ohi zaigu aspaldi-aspalditik: beltza Euskal Herriaren erdialde eta ekialdean, eta baltza mendebaldean. Orotariko Euskararen Hiztegian, Koldo Mitxelenak *berets/beretz forma proposatzen digu jatorritzat, eta halaber ere gogorarazten digu beltz berbak antzekotasuna duela akitanierako (belex) eta iberikoko (beles) formekin.

Hortik gora, gaur egun zenbait euskalarik bel erroa bereizten dute hitzaren lehenengo osagaian, ‘beltz, ilun’ esanahia izan zezakeena; beste euskal berba elkartu batzuek ematen digute hori pentsatzeko bidea: arbel ‘pizarra, piedra negra’, goibel ‘cielo oscuro’, orbel ‘hojarasca, hoja caída’, ubel ‘color amoratado’… Nolanahi ere den, euskararen historiaurrean lausotzen zaigun berba dugu beltza.

 (gehiago…)

0

Sardinerak Karmengo Ama Birjinaren prosezioan (16/07/1996). Egilea: E. X. Dueñas.

Burura datozen iraganeko flashak bezala, ederto gogoratzen dut ikasten joaten nintzenean, “sardinera bat” bizi zen eraikinaren aurretik pasatzean, berak, leihotik begira, nire aititaren (amaren aita) antza nuela oihuka esaten zidala; biboteagatik baino gehiago, altueragatik.

Rosario Santín zen, la bella Charo edo la gitana esaten ziotena. Santurtziko azkenengoetako sardinera zen, ahozko iturri batzuen arabera (segurutik ez oso sinesgarriak), Joaquin Lucarini artistak, lanbide horren omenez egindako eskulturarako eredu edo musa izan zena ―Aurora Perezekin lehian―. Eskultura hori 1964ko irailaren 8an inauguratu zen Sardinera Pasealekuan.

 (gehiago…)

0

Bakioko hondartza, 1956. Iturria: Jorge Royo.

Aurreko atalean Bakioko baserritarrek orain hamarkada batzuk hareatzarekin zuten harremana azaltzen hasi ginen. Jarrai dezagun kontakizunarekin.

Artikulu honen lehen kapituluan deskribatutakoaren arabera, lehorrean lortutako hareaz eta harrikirriaz gain, kostaldeko landa-eremuetako biztanleak itsasoko ur gaziaz ere baliatzen ziren. Elementu osasungarritzat eta sendagarritzat hartzen zuten. Ohikoa zen itsasoko ur hori txanbiletan biltzea, terreina batean isurtzea eta bertan handituta edo zaurituta zegoen gorputzaren atalen bat sartzea (normalean oinak, hankak edo besoak). Itsasoko ura sudur katarroarentzako erremedio eraginkorra ere bazen; eskuak ontzi moduan ipinita ur apur bat hartu eta sudurzuloetatik xurgatzen zen mukiak kentzeko. Zientzia medikoak ere itsasoak pertsonen osasunean dituen onurak egiaztatu zituen, eta horrela sortu ziren bainuetxeak (Igeretxe Getxon, La Perla Donostian) eta erietxeak itsasertzean (Gorlizen). Bakion ez zen horrelako eraikinik egon, baina duna aldean zegoen Luisene etxean, udatiarrei itsasoko urarekin gatz-bainuak eskaintzen zizkieten, egurrezko ontzi handietan.

 (gehiago…)

0

Bakioko Ariatza, 1952. Iturria: Jorge Royo.

Euskal Herriko kostaldeko herriek badute ezaugarri amankomuna, Kantauri itsasoaren ertzean daude; baina, askotan, berarekin duten hartu-emanak batu ez ezik, bereiztu eta besberdindu ere egiten ditu. Bitxia da, salbuespenak salbuespen, kostaldeko herriak zelan txandakatzen diren: batzuk portu-herriak dira, beste batzuk hareatzadunak. Eta, beste kasu batzuetan, itsaslabarrek zaildu egiten dute bertako bizilagunak itsasora iristea eta itsasoarekin harreman estua izatea.

Bakio Bizkaiko udalerria da, hondartza zabala duena. Tradizioz nekazaritza eta abeltzaintza izan dira jarduera nagusiak, eta esanguratsua da bere jatorrizko gunea eta baserri gehienak kostaldetik nahiko urrun egotea. Bakiotarrek lotura gutxi izan dute arrantzarekin. Horregatik, jarduera horri etekin gutxi atera izan diote, eta norberaren kontsumora bideratuta gehienetan. Noizbehinka, itsas barruko arraina lortzeko txalupatxoak erabili badira ere, gehienentzat nahikoa zen hondartzako haitzetara hurbiltzea, lapak, magurioak, olagarroak edo amorrotzak, eta lanpernak lortzeko.

 (gehiago…)